The making of Klei

Waarom blijven mensen op één plek, met hun poten in de klei? Is dat het lot of een keuze? Die vragen vormen de basis van Klei: een theaterproductie met tientallen spelers uit de streek, gespeeld in de streek. Janneke Boogaard volgt in deze serie mensen die zich met ziel en zaligheid op dit project hebben gestort. Deze week deel 1: Kees van der Zwaard, tekstschrijver.

'Ik luister graag naar hoe het leven van mensen in elkaar steekt'

De buurtgenoten van Kees van der Zwaard zijn hoog opgeleide veertigers, net als hijzelf. Dat krijg je in een ecologische wijk in Culemborg. Maar ook al zijn de mensen in zijn wijk van zijn 'eigen soort', Kees verbaast zich na bijna tien jaar nog steeds over het verschil met de mensen in Deil, toch maar een paar kilometer verderop. Daar werkte en woonde hij zeven jaar als predikant van de Hervormde gemeenten Deil en Enspijk. En dáár leven de mensen van Klei - en niet in Culemborg.

Niet dat Klei over Deil of Enspijk gaat. "In twee personages komt honderd jaar Betuwe voorbij. Gerard (Evers, regisseur, red.) en ik hebben wel onze ervaringen uit Deil en Enspijk erin verwerkt, maar het stuk is zeker herkenbaar voor iedereen in de streek." Het water, de ruilverkaveling, de steenfabriek, de autochtone bevolking versus de import. Allemaal elementen die een dorp in de Betuwe zijn structuur geven.

Als een spinnenweb, zegt Kees. "In dat web heeft iedereen zijn eigen rol, je moet weten hoe het werkt om erin te kunnen functioneren. Op sommige knooppunten komt alles bij elkaar. De twee hoofdpersonen van Klei, een zoon van een rijke boer en een dochter van een arme steenovenarbeider, zitten samen op de dorpsschool. Daar gebeurt de hele wereld. Als er iets verandert in dat dorp, als er iemand weggaat of bijkomt, trilt het web. Dat vind ik fascinerend."

Soms zijn het de omstandigheden die het web in beweging brengen, soms ook de mensen zelf. "Bij de hoofdpersonen zie je hoe dingen van vroeger doorwerken in hun latere leven. Sommige dingen zijn onvermijdelijk, andere hebben te maken met wat je zelf kiest. Ik zou het mooi vinden als mensen tijdens de voorstelling tegelijk begrijpen waarom iemand in het dorp blijft én waarom iemand ervoor kiest om weg te gaan. Als 't goed is vraagt de kijker zich af: wat zou ík doen?"

Klei is dus geen geschiedenisles, maar een levensverhaal. Kees van der Zwaard verzamelde er heel wat als predikant in Deil en Enspijk. En hij koestert ze. "Ik luister graag naar hoe het leven van mensen in elkaar steekt. Dat is voor iedereen verschillend. Met taal kun je verbindingen leggen, woorden vinden voor wat mensen bezielt."

Voor Klei heeft Kees die woorden gevonden. "Mijn taak zit er bijna op. Ik overleg nog wel veel met Gerard, het verhaal wordt hier en daar nog wat aangepast aan de hand van de inbreng van de spelers. Sommige teksten mogen zij best een beetje op hun eigen manier invullen. Maar er zijn ook delen die echt van mij zijn, daar wordt niet aan geprutst."